Οι παίκτες μας βλέπουν το παιχνίδι ή απλά το κοιτάζουν? – Γνωστική διαδικασία κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού

Η διαδικασία προπόνησης στο ποδόσφαιρο τα προηγούμενα χρόνια επικεντρωνόταν στην εκμάθηση της τεχνικής, τακτικής και των παραμέτρων της φυσικής ικανότητας. Τα τελευταία χρόνια οι ερευνητές και οι προπονητές μετατόπισαν την προσοχή τους και σε άλλες πτυχές του παιχνιδιού: τη γνωστική και εκτελεστική λειτουργία.

Οι γνωστικές δεξιότητες και η εκτελεστική λειτουργία στη σύγχρονη εποχή αποτελούν μια σημαντική αναφορά για την επιτυχία στον αθλητισμό.

Γράφει ο Λευτέρης  Καλογήρου*

Πράγματι, η γνωστική προσέγγιση στην προπόνηση χρησιμοποιείται πλέον ευρέως από την πρώιμη παιδική ηλικία ως και τους επαγγελματίες ποδοσφαιριστές εξελίσσοντας την ιδέα του παιχνιδιού: την προώθηση της υψηλής γνωστικής λειτουργίας και όχι μόνο εξαιρετικών τεχνικών, τακτικών και φυσικών δεξιοτήτων.

Προπόνησε το μυαλό τους, όχι τα πόδια τους

Ειδικότερα, το ποδόσφαιρο είναι ένα άθλημα πολλαπλών δεξιοτήτων που απαιτεί συνεχή απαίτηση για γνωστικές ικανότητες και εκτελεστική λειτουργία, επειδή το συνεχώς ασταθές περιβάλλον στο οποίο παίζεται το παιχνίδι καθορίζει τη λήψη αποφάσεων. Με στόχο να βελτιωθεί η γνωστική ικανότητα των παικτών ο σύγχρονος προπονητής ποδοσφαίρου αλλάζει την προπονητική προσέγγιση, αποφεύγοντας μαζικές γενικευμένες ασκήσεις  και εισάγοντας παιχνίδια αντιληπτικής ικανότητας περιορισμένου χώρου (cognitive small sided games). Ολοένα και περισσότερο τα τελευταία χρόνια η γνωστική προπόνηση κερδίζει έδαφος και αρχίζει να κυριαρχεί στα περισσότερα εκπαιδευτικά προγράμματα Ακαδημιών-Σχολών ποδοσφαίρου.

Σκοπός του παρόντος άρθρου είναι να διερευνήσει ποια είναι η γνωστική προπόνηση και ποια θα ήταν η κατάλληλη διέγερση για τη βελτίωση της ικανότητας λήψης αποφάσεων και εκτελεστικής λειτουργίας ενός ποδοσφαιριστή. Η επιτυχία στο ποδόσφαιρο εξαρτάται από το πώς οι παίκτες επεξεργάζονται πληροφορίες λαμβάνοντας υπόψη το πολύπλοκο και ταχέως μεταβαλλόμενο περιβάλλον ενός ποδοσφαιρικού αγώνα. Αυτή η στενή σχέση μεταξύ του περιβάλλοντος και της απόφασης των παικτών οδηγεί τους προπονητές να εκπαιδεύουν πιο  “ευέλικτους” νοητικά παίκτες.

Η εικόνα

Συνειδητά ή όχι, κάθε παίκτης που είναι μέλος μιας ομάδας, κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού αντιμετωπίζει πολλές ευκαιρίες, προβλήματα και διάφορα σενάρια που απαιτούν μια απόφαση από αυτόν. Μία απόφαση που εάν είναι γρήγορη και σωστή, προσφέρει όσο το δυνατόν περισσότερα πλεονεκτήματα στην ομάδα του.

Που όμως βασίζεται αυτή η απόφαση; Ποια είναι η εκπαιδευτική  διαδικασία που οδηγεί στη σωστή απόφαση και δημιουργεί έναν υπεύθυνο, δημιουργικό, ανεξάρτητο και με αυτοπεποίθηση παίκτη; Είναι πλέον σαφές ότι η  γνωστική ανάπτυξη των παικτών μας βελτιώνεται όταν οι συνθήκες προπόνησης  είναι όσο το δυνατόν πιο όμοιες με τις συνθήκες των αγώνων.

“Όλα ξεκινούν από αυτό που βλέπει ο παίκτης. Όχι από αυτό που κοιτάζει”

Βλέπω σημαίνει αντιλαμβάνομαι (σκέψη) κάτι μέσω της όρασης. Κοιτάζω σημαίνει έχω στραμμένο το βλέμμα μου σε μία κατεύθυνση (αφηρημένη ματιά) χωρίς απαραίτητα να συμμετέχει η σκέψη μου.

Το σημείο κλειδί στην σύγχρονη προπονητική στο ποδόσφαιρο είναι ότι πάνω από όλα θέλουμε να εκπαιδεύσουμε τους παίκτες μας να βλέπουν το παιχνίδι και όχι απλά να το κοιτάζουν. Τα παλαιότερα προπονητικά μοντέλα βασίζονταν περισσότερο στην τυποποίηση των ποδοσφαιριστών μέσω της εκτέλεσης ενός τυποποιημένου ασκησιολογίου υπό όρους στερώντας την δυνατότητα των παικτών να λαμβάνουν αποφάσεις αλλά απλά να εκτελούν βήμα προς βήμα τα ζητούμενα μιας άσκησης.

Στάδια Γνωστικής Διαδικασίας

Η γνωστική διαδικασία είναι ένας κύκλος ενεργειών που επαναλαμβάνεται διαρκώς κατά την διάρκεια ενός αγώνα και περιλαμβάνει έξι στάδια.

  • Αντίληψη – αναζήτηση πληροφοριών
  • Ανάλυση – αφομοίωση και επεξεργασία πληροφοριών
  • Λήψη απόφασης και διαδικασία εκτίμησης ρίσκου
  • Εκτέλεση απόφασης
  • Προσαρμογή και αξιολόγηση της εκτέλεσης
  • Αξιολόγηση αποτελεσματικότητας και περαιτέρω αναζήτηση πληροφοριών

Αντίληψη και η πληροφόρηση

Το πρώτο στάδιο είναι η Αντίληψη και η πληροφόρηση. Ακούγεται συχνά στην ποδοσφαιρική γλώσσα για παίκτες που έχουν αντιληπτική ικανότητα, ‘’αυτός ο παίκτης βλέπει γήπεδο’’ ή ‘’αυτός ο παίκτης έχει μάτια στην πλάτη’’. Η αντίληψη στο ποδόσφαιρο είναι η ικανότητα κατανόησης του παιχνιδιού με την λογική και τις αισθήσεις. Ο ποδοσφαιριστής συνεχώς κινούμενος θα πρέπει κάθε στιγμή να έχει τον έλεγχο της θέσης του στο χώρο, της θέσης των συμπαικτών του, των αντιπάλων και πάντοτε σε σχέση με το που βρίσκεται η μπάλα. Επίσης  θα πρέπει να προσπαθεί να διευρύνει όσο το δυνατόν περισσότερο το οπτικό του πεδίο συλλέγοντας πληροφορίες και να γνωρίζει ποια κατεύθυνση και μέρος του γηπέδου να ελέγχει. Ο χρόνος, η ποιότητα και η συχνότητα των αποκτηθεισών πληροφοριών είναι πολύ σημαντικό για την επιτυχή ολοκλήρωση της διαδικασίας.

Ανάλυση

Ακολουθεί η ανάλυση και κατανόηση της πληροφορίας και η προετοιμασία για αντίδραση σε ένα ερέθισμα. Ωστόσο, η δομή του οπτικού μας πεδίου είναι περιορισμένη και χωρίζεται σε ενεργή και τυφλή ζώνη.

Το ζητούμενο είναι η απόκτηση των πληροφοριών και η μείωση της τυφλής ζώνης η οποία γίνεται με τα παρακάτω  βήματα:

1) Σάρωση του γηπέδου

Συλλογή πληροφοριών μετακινώντας το κεφάλι, “έλεγχος των ώμων”, “λήψη φωτογραφιών-εικόνων”. Ο παίκτης συγκεντρώνει πληροφορίες από το περιβάλλον.

2) Διόρθωση της θέσης του σώματος

Ο παίκτης αλλάζει τον προσανατολισμό του σώματός του (ανοιχτό / κλειστό) για να δει με πλεονέκτημα το γήπεδο, που είναι η μπάλα και η αντίθετη πλευρά της μπάλας όπως επίσης και την κατεύθυνση του παιχνιδιού.

3) Διόρθωση θέσης στο γήπεδο

Εφαρμογή αρχών πλάτους ή βάθους, θέση που υπαγορεύεται από την  δομή και τον σχηματισμό της ομάδας, την τοποθέτηση μπάλας και την κατεύθυνση του παιχνιδιού.

Τύποι πληροφοριών στο γήπεδο

  • Φάση επίθεσης

– Που βρίσκεται η μπάλα
– Πού είναι ο χώρος με πλεονέκτημα (ελεύθερος χώρος, αριθμητική ισορροπία)
– Πού είναι αντίπαλοι
– Πού είναι οι συμπαίκτες
– Θέση στη δομή και στο σχηματισμό

  • Φάση άμυνας

– Που βρίσκεται η μπάλα
– Πού είναι οι αντίπαλοι (έλεγχος απόστασης, μεταξύ της εστίας και των επιτιθέμενων)
– Πού είναι οι συμπαίκτες
– Ποιος χώρος είναι πιο σημαντικός για να υπερασπιστούμε
– Θέση στη δομή και στο σχηματισμό

Λήψη απόφασης – εκτίμηση ρίσκου και εκτελεστική λειτουργία

Το πιο σημαντικό στάδιο της γνωστικής διαδικασίας είναι η λήψη απόφασης και η εκτέλεση αυτής. Μια πτυχή που κάνει τη διαφορά μεταξύ των απλά καλών ποδοσφαιριστών και των καλύτερων που μπορούν να φτάσουν στο elite επίπεδο. Με βάση τις πληροφορίες που έχει λάβει ο παίκτης πρέπει να τις αφομοιώσει και να τις αναλύσει σε σχέση με τη θέση του, τις αρχές και την στρατηγική της ομάδας. Ακολουθεί η εκτίμηση του κινδύνου και η απόφαση για την  λύση που θα προσφέρει το μεγαλύτερο πλεονέκτημα στην ομάδα.

Η βελτίωση των παικτών μας στη λήψη αποφάσεων και την εκτελεστική λειτουργία εκπαιδεύεται αποτελεσματικά με παιχνίδια περιορισμένου χώρου που παίζονται σε υψηλό tempo εφαρμόζοντας καταστάσεις αριθμητικής υπεροχής (υπο-αριθμίας, υπερ-αριθμίας) και προσομοιώνοντας αυτές τις καταστάσεις υπό την πίεση του χρόνου (π.χ. εκδήλωση επίθεσης σε συγκεκριμένο σύντομο χρόνο).

Αξιολόγηση εκτέλεσης

Το τελευταίο στάδιο της γνωστικής διαδικασίας είναι η αξιολόγηση της εκτέλεσης και της αποτελεσματικότητας της εκάστοτε απόφασης. Σε αυτό το σημείο οι παίκτες θα πρέπει να εφαρμόζουν την μέθοδο της εσωτερικής ανατροφοδότησης με γνώμονα πάντοτε τον ομαδικό στόχο.

Όλα τα παραπάνω στάδια φαίνεται να είναι αρκετά εύκολο να τα θυμάται ένας ποδοσφαιριστής και να τα εφαρμόσει κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού. Ωστόσο η γνωστική διαδικασία μπορεί φαινομενικά να δείχνει εύκολη αλλά είναι αρκετά σύνθετη στην πράξη. Πολύ συχνά οι προπονητές είναι απλά ικανοποιημένοι από το γεγονός ότι οι παίκτες τους κρατούν το κεφάλι τους ψηλά με την μπάλα στα πόδια ή ελέγχουν τους ώμους τους χωρίς τη μπάλα. Ως προπονητές βιώνουμε πολύ συχνά  καταστάσεις όπου οι παίκτες μας απάντησαν: Coach  «θα έπρεπε να βρίσκομαι σε αυτή τη θέση» ή «θα έπρεπε να κινηθώ πίσω από τον αμυντικό για να υποστηρίξω τον συμπαίκτη μου». Αυτό όμως δεν είναι αρκετό για νιώθουμε ικανοποιημένοι καθώς οι παίκτες μας φαίνεται ότι δεν έχουν ολοκληρώσει επιτυχώς τον κύκλο της γνωστικής διαδικασίας , δεν έχουν δηλαδή λάβει απόφαση και εκτέλεση.

Η γνωστική διαδικασία είναι ένα από τα πιο δύσκολα περιεχόμενα που μπορεί να αναπτυχθεί, επειδή συμβαίνει ξεχωριστά μέσα στο μυαλό κάθε παίκτη. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε ως προπονητές είναι να αναπαράγουμε τις καταστάσεις που βάζουν σε προβληματισμό τους παίκτες κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού. Καταστάσεις στις οποίες οι αμυνόμενοι  έχουν να αντιμετωπίσουν πολλαπλά σενάρια όπου πρέπει να ελέγχουν περισσότερες από μία πτυχές του παιχνιδιού (αριθμητικές σχέσεις) και όπου οι επιτιθέμενοι πρέπει να αποφασίσουν αν θα παρέχουν υποστήριξη με πρόοδο ή θα βοηθήσουν τον συμπαίκτη τους υπό πίεση. Ακόμα και το πόδι που θα χρησιμοποιήσουν για να μεταβιβάσουν την μπάλα ,να ντριπλάρουν ή την  κατεύθυνση που θα επιλέξουν να δημιουργήσουν επίθεση. Όλες αυτές οι καταστάσεις απαιτούν όσο το δυνατόν συνειδητοποίηση των συνθηκών και είναι μικρές λεπτομέρειες που έχουν μεγάλη σημασία.

Κλείνοντας αυτό το άρθρο θα ήθελα να επισημάνω την ακρίβεια και την ορθότητα της μεθοδολογίας της γνωστικής προπόνησης την οποία υιοθετώ απόλυτα. Εάν έπρεπε να αποδείξω τη σημασία της γνωστικής εκπαίδευσης στην έννοια της ολοκληρωμένης προπόνησης στο ποδόσφαιρο, θα έλεγα ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν μπορεί να σταματήσει να σκέφτεται ποτέ, ακόμα και αν ο άνθρωπος  βρεθεί σε κατάσταση πλήρους άνεσης και δεν μπορεί να υπάρξει οποιαδήποτε μορφή αθλητισμού χωρίς να περιέχει έστω και μία γνωστική συνιστώσα (αίσθηση, αντίληψη, συλλογιστική, προσοχή, μνήμη)  στοιχεία  που είναι  ήδη επιστημονικά αποδεδειγμένα.

Παρακάτω απεικονίζονται δύο  παραδείγματα παιχνιδιών γνωστικής βελτίωσης:

Παιχνίδι κατοχής μπάλας Αντίληψης χώρου

Αντικείμενο παιχνιδιού: Βελτίωση αντίληψης

Οργάνωση παιχνιδιού

  • Παιχνίδι κατοχής μπάλας 5v5 + 3 στη Β ζώνη
  • Η ομάδα που έχει την κατοχή κυκλοφορεί τη μπάλα από τη μια πλευρά στην άλλη χρησιμοποιώντας τους ουδέτερους παίκτες με στόχο να περάσει την μπάλα στην Ζώνη Α (κατεύθυνση επίθεση-άμυνα), ενώ η αντίπαλη η ομάδα αμύνεται σε σχηματισμό 2-3.

Οι παίκτες της ομάδας που βρίσκεται σε φάση άμυνας προσπαθούν να ρυθμίσουν την τοποθέτησή τους μεταξύ του αντιπάλου και του στόχου (Ζώνη Α).

Σημεία καθοδήγησης

  • Χωρίς τη μπάλα, τοποθετήστε το σώμα σας σε τέτοια θέση που σας επιτρέπει να ελέγχετε την μπάλα και τον πλησιέστερο αντίπαλο / συμπαίκτη – για να πάρετε τις πληροφορίες.

Ερωτήσεις -Ανατροφοδότηση

  • Ποιος προσανατολισμός του σώματος μπορεί να σας επιτρέψει να δείτε το χώρο με πλεονέκτημα;
  • Τι άλλο μπορείτε να κάνετε για να ελέγξετε και να μάθετε περισσότερα για την μπάλα και τον αντίπαλο;

Παιχνίδι βελτίωσης αμυντικής συμπεριφοράς σε κατάσταση υπο-αριθμίας

Αντικείμενο παιχνιδιού: Βελτίωση γνωστικής ικανότητας αμυνόμενων σε υπο-αριθμία

Οργάνωση παιχνιδιού

  • Παιχνίδι 5v5 με τερματοφύλακες
  • Διαστάσεις 40-45μ. μήκος Χ 30-35μ. πλάτος
  • Ομάδες σε σχηματισμό 2-3
  • Καθοδηγούμε την μία ομάδα εναλλάξ και διαχειριζόμαστε το παιχνίδι
  • Το παιχνίδι ξεκινά με κατοχή της μπάλας στην ομάδα που καθοδηγούμε

Γενική ιδέα παιχνιδιού

Σε ένα παιχνίδι , ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους για μία ομάδα είναι όταν χάνεται η κατοχή της μπάλας στην επίθεση ενώ βρίσκεται με αρκετούς παίκτες μπροστά. Αυτή η συνθήκη δημιουργεί προϋποθέσεις αντεπίθεσης και πολλά τέρματα σημειώνονται στη φάση της αρνητικής μετάβασης  για την ομάδα που πρέπει να αμυνθεί σε αντεπίθεση. Το πρόβλημα που προκύπτει για την αμυνόμενη ομάδα είναι ότι είναι αποδιοργανωμένη και έχει μεγάλο χώρο πίσω της για να υπερασπιστεί.

Πρόβλημα

Οι αμυντικοί μας σε ένα παιχνίδι κάθε φορά που αντιμετωπίζουν εκδήλωση αντεπίθεσης με κατάσταση υπερ-αριθμίας από την αντίπαλη ομάδα δείχνουν να έχουν δυσκολία να ανταποκριθούν. Δεν γνωρίζουν πότε πρέπει να πιέσουν στην μπάλα και πότε να οπισθοχωρήσουν και να αμυνθούν στο χώρο καθυστερώντας την εκδήλωση της αντεπίθεσης δίνοντας χρόνο στους συμπαίκτες τους της μεσαίας και επιθετικής γραμμής με ανασταλτικά τρεξίματα να δώσουν βοήθεια.

Λύση

Στη φάση άμυνας σε υπο-αριθμία οι παίκτες μας εφαρμόζουν τις αρχές της καθυστέρησης, βάθους και συγκέντρωσης και τοποθέτησης στο χώρο του άξονα της εστίας που υπερασπίζονται

Σημεία καθοδήγησης

  • Επιβράνδυση / καθυστέρηση της επίθεσης
  • Οι δύο αμυντικοί σε υπο-αρθμία θα πρέπει σχηματίσουν ένα στενό αμυντικό μπλοκ στον κεντρικό χώρο όπου και οι δύο μπορούν να βλέπουν ο ένας τον άλλον, τη μπάλα, τους επιτιθέμενους και να είναι τοποθετημένοι στην νοητή γραμμή μεταξύ μεταξύ της μπάλας και της εστίας τους.
  • Οι αμυντικοί προσπαθούν να οδηγήσουν τους επιτιθέμενους να μεταβιβάσουν την μπάλα στις πλευρές του γηπέδου.
  • Οι συμπαίκτες των αμυντικών σε υπο-αριθμία τρέχουν σε βοήθεια εξισορροπώντας την αριθμητική σχέση.
  • Η επικοινωνία μεταξύ τερματοφύλακα και αμυντικών πολύ σημαντική.

Λευτέρης  Καλογήρου – Προπονητής ποδοσφαίρου UEFA A
Head Coach- Supervisor (Hunan Hangsheng FC) Advanced Elite Youth Football Development
KNVB (Royal Dutch Football Association)
Changsha, Hunan, China

Σχόλια